Meðferð skólastarfsmanna á trúnaðarupplýsingum
Almennar upplýsingar og spurningar sem vakna í samskiptum foreldra, nemenda og starfsmanna í skólum.
Ýmsar spurningar er varða málefni einstakra nemenda koma daglega upp í samskiptum foreldra, nemenda og starfsmanna skóla. Spurningarnar sem vakna geta verið eftirfarandi:
- Eiga nemendur og foreldrar þeirra rétt á því að upplýsingar sem þeir veita kennara í trúnaði fari ekki lengra?
- Eiga foreldrar rétt á því að fá frá skólanum allar upplýsingar sem varða barnið?
- Geta nemendur bannað kennurum eða öðrum starfsmönnum skólans að veita foreldrum upplýsingar?
- Er kennurum heimilt að ræða saman sín á milli og við aðra starfsmenn skólans um málefni þar sem þagnarskylda er ríkjandi?
- Hvað mega kennarar segja nemendum um aðra nemendur skólans?
Oft eru það foreldrar sem spyrja sig og stundum eru kennarar í vafa um hvernig reglurnar séu og hvernig eigi að beita þeim í reynd. Flestir sem starfa innan skólans hafa hins vegar innsæi og þann skilning að þeir vita hvers konar upplýsingum ber að halda leyndum. Hins vegar getur verið mun erfiðara að vita hvernig fara á með slíkar upplýsingar hverju sinni í samskiptum við ólíka aðila.
Meginreglan um upplýsingarétt almennings
Íslensk lög byggja á þeirri meginreglu að stjórnsýslan sé opinber. Samkvæmt lögum hefur hver einstaklingur ákveðinn rétt á aðgangi að tilteknum gögnum í vörslu opinberra aðila. Efni réttarins fer þó eftir því hvort umrædd gögn varða sjálfan hann sjálfan og þá í tengslum við tiltekið mál inna stjórnsýslunnar eða hvort gögnin tengjast honum ekki á neinn hátt. Réttur einstaklings til upplýsinga frá stjórnvöldum er eðli máls samkvæmt jafnan rýmri í hinum fyrrnefndu tilvikum. Rétturinn til upplýsinga er hins vegar í báðum til vikum ´háður nokkrum takmörkunum t.d. þegar sjónarmið um verndun einkalífs eiga við. Við ákveðnar aðstæður veita borgararnir stjórnvöldum persónulegar upplýsingar, þar með taldar upplýsingar sem tengjast mjög einkalífi hvers og eins. Skólakerfið er dæmi um málaflokk innan stjórnsýslunnar þar sem starfsfólkið fær í hendur mikið magn upplýsinga um nemendur og fjölskyldur þeirra. Enda þótt meginregla íslenskra laga sé sú að upplýsingar í vörslum stjórnvalda séu öllum aðgengilegar er ljóst að upplýsingar um málefni einstakra nemenda falla almennt ekki undir þá meginreglu.
Þagnarskylda skólastarfsmanna - hvenær gildir þagnarskylda innan skólans?
Reglur um þagnarskyldu skólastarfsmanna eru að jafnaði þær sömu, hvort sem um er að ræða leik-, grunn- eða framhaldsskóla. Hverjum kennara, námsráðgjafa og skólastjórnanda er skylt að gæta þagmælsku um atriði er hann fær vitneskju um í starfi sínu og leynt skulu samkvæmt lögum, fyrirmælum yfirmanns eða eðli málsins. Helst þagnarskyldan þótt látið sé af starfi. Þagnarskyldan nær almennt yfir allar persónulegar upplýsingar um nemendur, um hagi þeirra og fjárhagsstöðu fjölskyldu þeirra. Allar upplýsingar sem þannig varða t.d. heilsu nemenda, heimilisaðstæður, efnahag fjölskyldunnar eða félagsleg vandamál falla undir þagnarskyldu skólastarfsmanna. Meta þarf hins vegar í hverju tilviki fyrir sig hvort upplýsingar eru þess eðlis að þær séu bundnar trúnaði.
Hverjum mega starfsmenn skóla veita trúnaðarupplýsingar?
Skólastarfsmanni er að jafnaði óheimilt að afhenda utanaðkomandi trúnaðarupplýsingar án leyfis nemanda eða forráðamanns ef hann er ólögráða. Til skólastarfsmanna flokkast, auk kennara og leiðbeinanda, m.a. stjórnendur, námsráðgjafi, skólahjúkrunarfræðingur, skólalæknir, félagsráðgjafi og skólasálfræðingur. Trúnaðarmenn sveitarfélagsins, t.d. skólanefndarmenn, þ.m.t. áheyrnarfulltrúar kennara, skólastjóra, foreldra og nemendafélags framhaldsskóla og starfsmenn skólanefndar eru einnig háðir þagnarskyldu.
Þeir sem teljast utanaðkomandi í þessu sambandi eru almennt allir aðrir en nemandinn sjálfur og forráðamenn hans. Það er með öðrum orðum ekki ætlast til þess að starfsmenn skóla ræði málefni nemenda sín á milli eða skiptist á upplýsingum nema slíkt tengist með beinum hætti starfi þeirra og er nauðsynlegt við rækslu þess. Innan skólans er því t.d. mögulegt að ræða vandamál einstakra nemenda, t.d. á kennarafundi eða í nemendaráði, jafnvel þótt upplýsingar sem þar koma fram kunni að vera viðkvæmar. Þá gera lög ráð fyrir því að skólastjórnendum og kennurum sé heimilt í ákveðnum tilvikum að afhenda tilteknum opinberum aðilum upplýsingar um nemendur, t.d. vegna sjálfsmats skóla, skólanámskrár eða fræðilegra rannsókna. Sem dæmi má nefna að grunnskólalög veita heimild til þess að afhenda upplýsingar um vitnisburði einstakra nemenda til fræðsluyfirvalda og annarra vegna fræðilegra rannsókna enda sé krafist fullrar þagnarskyldu. Þá ber t.d. menntamálaráðuneytið ábyrgð á öflun upplýsinga um skólahald og skólastarf á framhaldsskólastigi, úrvinnslu slíkra upplýsinga og miðlun þeirra til Alþingis, stofnana innanlands og utan og almennings. Gerð er þó sú krafa að við söfnun og dreifingu slíkra upplýsinga skuli gæta ákvæða laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga enda á slík kerfisbundin söfnun upplýsinga um skólahald að hafa það einkum að markmiði að leggja grunn að mati á skólastarfi og eftirliti með því.
Samkvæmt nýjum barnaverndarlögum er leikskólastjórum og leikskólakennurum, dagmæðrum, skólastjórum, kennurum, prestum, læknum, tannlæknum, ljósmæðrum, hjúkrunarfræðingum, sálfræðingum, félagsráðgjöfum, þroskaþjálfum og þeim sem hafa meö höndum félagslega þjónustu eða ráðgjöf skylt að fylgjast með hegðun, uppeldi og aðbúnaði barna eftir því sem við verður komið. Þá er þessum starfsstéttum gert skylt að gera varnaverndarnefnd viðvart ef ætla má að barn búi við óviðunandi uppeldisskilyrði, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða að það stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu. Tilkynningarskylda samkvæmt þessum lögum gengur framar ákvæðum laga eða siðareglna um þagnarskyldu viðkomandi starfsstétta. Það er því ljóst að ef aðstæður og atvik barns í námi eru með framangreindum hætti ber starfsmönnum skóla að tilkynna það til barnaverndarnefndar.
Í lögum er gert ráð fyrir því að félagsmálayfirvöld sveitarfélaga hafi sem nánasta samvinnu, bæði hvað varðar skipulag þjónustu og málefni einstakra skjólstæðinga, s.s. barna og unglinga, við opinbera aðila sem fást við verkefni, reka stofnanir á sviði félagsþjónustu sveitarfélaga eða fara með verkefni sem tengjast henni. Líta verður svo á að undir þetta fali grunn- og framhaldsskólar. Þegar málefni barns í námi er til meðferðar hjá fleiri en einni stofnun skal um það höfð samvinna milli þeirra og veittar gagnkvæmar upplýsingar eftir því sem nauðsynlegt er, þó þannig að gætt sé trúnaðar gagnvart nemandanum.
Eiga nemendur rétt á upplýsingum um sjálfa sig? Eiga foreldrar rétt á upplýsingum um börn sín?
Nemendur eiga skv. lögum almennan rétt á því að fá upplýsingar frá skólayfirvöldum sem varða
þau sjálf. Hann er hins vegar háður nokkrum þröngum undantekningum. Þá eiga nemendur almennan rétt til þess að fá vitneskju
frá skólanum um það hvaða upplýsingar hefur verið, eða er, unnið með, tilgang þeirrar vinnslu upplýsinga, hver fær, hefur
fengið eða mun fá upplýsingarnar, hvaðan þær koma og hvaða öryggisráðstafanir eru viðhafðar vegna þeirrar vinnslu. Frá
þessum rétti kunna þó að vera ýmis frávik. Er slík frávik t.d. til staðar þegar upplýsingar um nemanda hafa
einvörðungu verið notaðar til tölfræðivinnslu eða vísindarannsókn enda geti vinnsla þeirra ekki haft bein áhrif á hagsmuni
hans.
Foreldrar og forráðamenn eiga að vera málsvarar barna sinna, tryggja þroska þeirra og taka ákvarðanir um umönnun og persónuleg málefni.
Til að geta sinnt þessum skyldum er nauðsynlegt að þeir fái upplýsingar um barnið sitt. Foreldrar ólögráða nemenda eiga
því almennt rétt á að fá allar upplýsingar sem starfsfólk skólans hefur undir höndum um barnið. Foreldar teljast ekki
óviðkomandi þegar um er að ræða upplýsingar er varða þeirra eigið barn.
Í ákveðnum tilvikum getur starfsmaður skóla hafnað því að veita foreldri aðgang að gögnum um nemanda. Þetta kann t.d. að eiga
við um kringumstæður þar sem ágreiningur er á milli foreldra og barns um hagsmuni þess. Kennari getur neitað að veita foreldrum upplýsingar sem
hann hefur undir höndum og flokkast undir trúnaðarmál ef hann telur að öryggi barnsins sé ógnað með því. Ef mat starfsmanna
skóla er að nemandi sem orðinn er 18 ára gæti hlotið skaða af upplýsingunum kynni skóla einnig að vera heimilt að neita að veita
nemandanum þær upplýsingar sem hann ætti annars rétt á.
Ef foreldrar hafa sameiginlega forsjá yfir börnum sínum eiga þeir sama rétt á trúnaðarupplýsingum um barnið, svo framarlega sem
dómstólar hafa ekki ákveðið að einungis annað foreldrið hafi forsjána. Ef forsjá er einungis hjá öðru foreldri er aðeins
leyfilegt að veita því foreldri trúnaðarupplýsingar. En þó að slíkt leyfi sé ekki fyrir hendi kanna skólastarfsmönnum
að vera heimilt að veita hinu forsjárlausu foreldri trúnaðarupplýsingar, svo fremi að litið verði svo á að forsjárforeldri hafi
samþykkt það.
Ber skólanum skylda til að upplýsa foreldrana oft og reglulega?
Réttur foreldra til að fá trúnaðarupplýsingar um barn sitt er víðtækur. En ber kennara skylda til að hafa
samband við foreldra og veita þeim upplýsingar sem hann hefur öðlast um barnið? Veita kennarar e.t.v. aðeins upplýsingar ef foreldrar sækjast eftir
þeim sem þurfa ekki að gera það óumbeðnir?
Hlutverk grunnskóla er að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi sem er í sífelldri
þróun. Grunnskólalög gera ráð fyrir að grunnskólar ræki þetta hlutverk í samvinnu við heimilin. Í ljósi þessa
gera lögin ráð fyrir því starfsmönnum skóla sé skylt að efla samstarf skóla og heimila, m.a. með því að miðla
fræðslu um skólamál til foreldra og veita upplýsingar um starfið í ólögráða nemenda um námsástundun, námsgengi og
önnur atriði er varða skólavist þeirra og velferð.
Almennt verður að telja að velferð ólögráða nemenda á grunn- og framhaldsskólastigi byggist á því að foreldrar fái
vitneskju um mikilvægar upplýsingar er varða barn þeirra. Þetta verður einnig að teljast forsenda þess að unnt sé að þróa
námið í samstarfi við heimilin og að foreldrar og forráðamenn geti tryggt börnunum þá umönnun sem þau eiga rétt á.
Opinská samskipti milli heimilis og skóla eru einnig mikilvæg ef upplýsingar eiga að streyma auðveldlega frá skóla til heimilis.
Getur barn bannað að foreldrum séu veittar upplýsingar?
Samkvæmt lögræðislögum ráða foreldrar barns, sem ólögráða er fyrir æsku sakir, og þeir sem barni koma í foreldra stað, persónulegum högum þess. Foreldrar ólögráða nemenda eiga því almennan rétt, eins og fyrr er rakið, til þess að fá upplýsingar um barn sitt frá skóla. Ólögráða barn getur almennt ekki bannað kennurum, eða t.d. starfsfólki sem veitir heilbrigðisþjónustu í skóla, að veita foreldrum þess upplýsingar. Kennara kann hins vegar að vera heimilt að neita að veita foreldrum upplýsingar ef það er t.d. mat hans að hagsmunir barnsins mæli gegn því. Almennt bera foreldrar ábyrgð á velferð barnsins og eiga því jafnan rétt á mikilvægum upplýsingum um það. Kennari ætti því ekki að venja sig á að lofa barninu að halda einhverju leyndu fyfir foreldrum þess.
Samantekt
Í starfi skólans eru samvinna og opið samstarf milli skóla og heimilis afar miklvæg. Á endanum bera þó foreldrar og forráðamenn barns ábyrgð á þroska þess og velferð. Ávallt skal hafa í huga hvað barninu sé fyrir bestu. Reglur um þagnarskyldu í skólum eru til að tryggja einkalíf nemenda og fjölskyldna þeirra. Því eiga bæði nemendur og foreldrar að geta snúið sér til skólans og veitt honum upplýsingar og miðlað fróðleik án þess að þurfa að óttast að það berist víðar. Jafnframt verða starfsmenn skólans að geta rætt um nemendur svo að þeir geti stutt þá í námi. Foreldrar verða að geta treyst því að þeir fái allar helstu upplýsingarnar um barnið. Þennan rétt hafa foreldrar almennt þótt finna megi undantekningar.
Gefið út af Heimili og skóla með stuðningi menntamálaráðuneytisins.
